ruilverkaveling Alblasserwaard

De Alblasserwaard is eeuwenlang een lappendeken geweest van kleine kavels, kronkelende sloten en boerderijen die verspreid lagen over het veenweidelandschap. Dit versnipperde grondbezit was het resultaat van generaties vererving, verkaveling en het voortdurende gevecht tegen het water. Boeren moesten soms kilometers afleggen om hun eigen percelen te bereiken, terwijl het onderhoud van sloten en kades steeds meer tijd en geld kostte.

In de eerste helft van de 20e eeuw groeide in Nederland het besef dat de landbouw alleen toekomst had als het land efficiënter werd ingericht. De ruilverkavelingswet van 1924 bood daarvoor de basis. In de Alblasserwaard werd al vroeg nagedacht over herverkaveling, maar pas na de Tweede Wereldoorlog kwam het proces echt op gang. De noodzaak was groot: de landbouw moest moderniseren, de waterhuishouding verbeteren en het landschap beter bestand worden tegen bodemdaling en natte winters.

De ruilverkaveling werd geen snelle ingreep, maar een langdurig proces van overleg, plannen, meten en opnieuw inrichten. Boeren, waterschappen, gemeenten en provincies zaten samen aan tafel. Meer over de geschiedenis van de ruilverkaveling op de kennisbank cultureel erfgoed.

Hoe de ruilverkaveling het landschap veranderde

Toen de ruilverkaveling in de Alblasserwaard (1965-1989) eenmaal van start ging, veranderde het landschap stap voor stap. De belangrijkste ingrepen waren:

• Herindeling van kavels
  Kleine, versnipperde percelen werden samengevoegd tot grotere, rechthoekige kavels. Boeren kregen hun land dichter bij huis, waardoor het werk efficiënter werd en minder tijd kostte.
• Nieuwe wegen en betere ontsluiting
  Veel van de huidige polderwegen – zoals de Zijdeweg, de Peilmolenweg of de vernieuwde verbindingen tussen dorpen – zijn rechtstreeks het resultaat van de ruilverkaveling. Ze maakten het mogelijk om met moderne machines te werken en het land beter te bereiken.
• Aanpassing van de waterhuishouding
  Slotensystemen werden rechtgetrokken, verbreed of verlegd. Nieuwe gemalen en stuwen zorgden voor een stabieler peil, essentieel in een veenweidegebied dat voortdurend daalt.
• Modernisering van boerderijen
  Sommige boerderijen werden verplaatst naar een logischer plek in het verkavelde landschap. Andere kregen nieuwe stallen, grotere erven of betere ontsluiting.
• Behoud van landschapselementen
  Hoewel veel oude sloten verdwenen, werd bewust gekozen om karakteristieke elementen te behouden: boerderijlinten, oude kades, historische waterlopen en zichtlijnen vanaf de dijken.
• Behoud natuurgebieden
  De polders in de Alblasserwaard zijn rijk aan verschillende natuurwaarden zoals eendenkooien, grienden, houtsingels, schraalgraslanden in de voormalige boezemgebieden en ten slotte de rietvelden langs de Oude Zederik. Bij Avelingen werden de uiterwaarden vergraven. Er liggen drie Natura 2000-gebieden: Zouweboezem, Donkse Laagten en Boezem Kinderdijk.

De ruilverkaveling was dus geen kaalslag, maar een zorgvuldig proces waarin modernisering en behoud hand in hand gingen.

Hierboven een voorbeeld van de verkaveling in de polder Streefkerk (klik op de afbeelding voor een grotere weergave). Deze verkaveling ligt tussen Nieuw-Lekkerland, Streefkerk en Groot-Ammers waar nieuwe polderwegen zoals de Schoonenburgweg, Middenpolderweg, Halfweg, Veerweg en Zijdeweg de verbinding vormen tussen de kavels gelegen tussen de rivier de Lek en de boezem de Grote of Achterwaterschap. De meeste van de boerderijen aan de verkavelingswegen zijn gebouwd tussen 1975 en 1980.

Scroll door onderstaande foto’s van verkavelingswegen. Klik op de foto voor weergave in groot formaat.

Landschap in beweging

Vandaag de dag is de ruilverkaveling nog altijd zichtbaar in de Alblasserwaard. De strakke kavels, rechte sloten en goed toegankelijke polderwegen vormen het huidige agrarische landschap. Boeren profiteren nog steeds van de efficiëntie die toen is aangebracht.

Ruilverkaveling 2.0

In zekere zin staat de Alblasserwaard opnieuw op een kantelpunt. Waar de ruilverkaveling van de 20e eeuw gericht was op landbouwkundige efficiëntie, draait de herinrichting van de 21e eeuw om balans: tussen landbouw, natuur, water en wonen. Nieuwe uitdagingen dienen zich aan:

• bodemdaling door veenoxidatie
• klimaatverandering en waterberging
• veranderende landbouwpraktijken
• natuurontwikkeling en biodiversiteit
• recreatie en landschapsbeleving

Enkele beschouwingen hierover:

De Alblasserwaard is een landschap dat door mensenhanden is gevormd. De ruilverkaveling was daarvan een van de meest ingrijpende, maar ook meest succesvolle voorbeelden.