inundatiesluis Nieuwpoort
De inundatiesluis onder het stadhuis van Nieuwpoort is een van de meest ingenieuze en unieke onderdelen van de Hollandse Waterlinie. Het is de enige plek ter wereld waar een stadhuis direct bovenop een militaire sluis is gebouwd. De werking en de achterliggende gedachte van deze constructie kenden een technisch én een heel strategisch (politiek) aspect.
De technische werking: water als wapen
De sluis werd gebouwd in 1696 (het stadhuis volgde een jaar later in 1697) om de Alblasserwaard gecontroleerd onder water te kunnen zetten. De werking was afhankelijk van het getij en de rivierstand:
- Inlaten van rivierwater: De sluis verbond de Lek (via een buitengracht/buitenhaven) rechtstreeks met de binnenhaven van de vesting, die weer in verbinding stond met de polderweteringen van de Alblasserwaard.
- Gebruikmaken van vloed: Als het vloed was op de Lek, stond het rivierwater hoger dan het waterniveau in de polder. Door de sluisdeuren onder het stadhuis open te draaien, stroomde het rivierwater met grote kracht de vesting binnen en zo de polder in.
- Het ‘Inundatie-Peil’ bereiken: Het doel was niet om een metersdiepe zee te creëren, maar om een specifiek waterniveau te bereiken van zo’n 40 centimeter.
- Waarom? Dit was te diep voor paarden en soldaten om doorheen te marcheren (omdat kuilen en sloten onzichtbaar werden), maar te ondiep voor platbodems en boten om overheen te varen. De vijand liep letterlijk vast.
De strategische werking: bescherming tegen de boeren
De reden waarom de sluis zich precies onder de vloer van het stadhuis bevindt, is misschien nog wel interessanter dan de techniek zelf. Dit had alles te maken met sabotage.
Inundatie betekende een ramp voor de lokale boeren. Hun weilanden stroomden onder met zilt of vervuild rivierwater, de oogsten mislukten en het vee moest halsoverkop worden geëvacueerd. Tijdens het Rampjaar (1672) kwamen woedende boeren in de regio dan ook massaal in opstand. Ze probeerden op verschillende plekken in de waterlinie de opengezette sluizen stiekem weer te sluiten of dijken te herstellen om hun eigen land te redden.
Om deze rebellie in de toekomst onmogelijk te maken, bedacht men een slimme list:
Fysieke blokkade: Door het stadhuis direct over de sluisdeuren en het bedieningsmechanisme heen te bouwen, zat de sluis veilig opgeborgen achter dikke muren. Alleen de schout (de burgemeester/politiechef) had de sleutel van het stadhuis. In tijden van oorlog kon de sluis dus uitsluitend worden bediend door het gezag, ver weg van de grijpgrage handen van protesterende boeren.
Vandaag de dag kun je in het stadhuis (nu een museum) nog steeds zien hoe de sluisbalken en het mechanisme onder het gebouw doorlopen. Een prachtig monument waar militair vernuft en lokale politiek letterlijk in één fundament samenkomen.
