kapellen in de alblasserwaard
De Alblasserwaard kende in de middeleeuwen een fijnmazig netwerk van kapellen, variërend van dorpskapellen en gasthuiskapellen tot slotkapellen en stadskapellen. Veel van deze gebouwen zijn verdwenen door brand, oorlog, overstromingen of herbestemming, maar hun geschiedenis laat zien hoe rijk het religieuze landschap van de waard ooit was.
Soorten kapellen
- Dorps- en buurtschapskapellen — vaak voorlopers van latere parochiekerken.
- Slotkapellen — zoals de kapel van het kasteel van Langerak (begin 15e eeuw).
- Gasthuiskapellen — verbonden aan zorginstellingen, zoals in Overslingeland.
- Stadskapellen — Gorinchem kende meerdere kapellen voor armenzorg, kloosters en weeshuizen.
Belangrijkste kapellen
- Sliedrecht — kapel in het tolhuis Niemantsvrient, een vroeg voorbeeld van een kleine gebedsruimte in een verkeersknooppunt.
- Nieuw‑Lekkerland — kapel uit 1455, in 1495 verheven tot parochiekerk; groeide uit tot een van de belangrijkste kerken van de waard.
- Molenaarsgraaf (Graveland) — kapel gesticht in 1244; rond 1345 al uitgegroeid tot kerk.
- Laag‑Blokland — kapel verbonden aan de heerlijkheid Blokland en vallend onder de parochie Ottoland.
- Overslingeland — 13e‑eeuwse gasthuiskapel met St. Clemens‑altaar; meerdere keren verwoest door brand en overstroming.
- Nederhardinxveld — middeleeuwse kapel tussen Hardinxveld en Giessen‑Oudekerk; groeide uit tot de huidige Hervormde kerk van Hardinxveld‑Giessendam.
- Tienhoven — vermoedelijke 15e‑eeuwse kapel, afgebeeld door Rademaker; restanten gingen verloren bij een brand in 1947.
- Gorinchem — stad met meerdere kapellen, waaronder de Gasthuiskapel, Kanselkapel en vooral de Heilige Geestkapel (13e eeuw), het enige nog herkenbare middeleeuwse kapelgebouw.
Veel kapellen gingen verloren door oorlogsschade (Gelderse troepen, Spaanse troepen, plunderingen), brand (bijv. Overslingeland, Tienhoven), overstromingen (o.a. 1708 Overslingeland), verwaarlozing of herbestemming na de Reformatie en stedelijke vernieuwing (Gorinchem: sloop van Gasthuiskapel en Kanselkapel).
Toch zijn sommige kapellen herkenbaar bewaard gebleven, met als belangrijkste voorbeeld de Heilige Geestkapel in Gorinchem, die door de eeuwen heen verschillende kerkelijke en maatschappelijke functies heeft gehad.
Deze informatie is samengesteld uit verschillende bronnen waaronder De Alblasserwaard door C.L. van Groningen en Wikipedia.
